بلوچ و بلوچستان

وبی خواهد بود تا آنچه را آموخته و می دانم ، یا یادداشت برداری کرده ام را برای دیگران شرح دهم .

بلوچ و بلوچستان

نویسنده ، جمع‌آوری ، تحقیق : اشکان ارشادی 
لوچ نام قومی ایرانی اصیل است که امروزه در جنوب شرقی ایران تا خراسان و بلوچستان پاکستان ، و نواحی بلوچ افغانستان و همچنین در عمان بخصوص مسقط زندگی میکنند. این قوم از اصیلترین ایرانیان است و اکنون بجز برخی بلوچ ها همانند ایرانشهری ها که از اهل تشیع هستند مابقی همگی بر دین اسلام و حنفی مذهب هستند ، برادران بلوچ مسلمان و صاحب فرهنگ غنی ایرانی هستند. هند از آنان تأثیرات زیادی گرفته و بخصوص نوع موسیقی هندی از بلوچی بسیار تنوع کسب کرده‌است. بلوچستان همواره با زابلستان تاریخی همسو داشته و بقول فردوسی : 
 
سپاهش زگردان کوچ و بلوچ
 
                                         سگالیده جنگ مانند قوچ
 
که کس در جهان پشت ایشان ندید
 
                                   برهنه یک انگشت ایشان ندید
 
نگه کرد کیخسرو از پشت پیل
 
                            رده آن سپه را زده بر دو میل پسند
 
امدش وسخت آفرین
 
                                     بران بخت بیدارو فرخ زمین
 
جنگندگی بلوچان در ابیات شاهنامه مشهودست ، بلوچ ها را گفته اند که سابقا در میان کوههای البرز تا گیلان و حدود زنجان زندگی می کردند که با حمله انوشیروان آواره شدند ، داستان از این قرار بود که بلوچها مزاحمت ایجاد میکردند و انوشیروان برای دفع آنان کمر به نابودی بست. 
 
بعقیده نگارنده گرچه تلخست که همنژاد ، همنژاد را دفع کند ولی گسترش قوم بلوچ در مُکران تا کراچی و هندوکش نقطه عطفی در پیدایش نژاد آریایی در آنجا شد و فرهنگ ایرانی به این واسطه بسط بیشتری یافت. بلوچ ها همانند کوردها دارای سرزمینی آریایی و بس بزرگند و از امتیاز آنان داشتن خط ساحلی اقیانوسی است. بلوچها در گسترش اسلام نیز نقش زیادی داشتند و مطمئن باشیم که در فتح هندوستان و مسلمان شدن آنان بلوچ ها نقش داشته اند. 
بلوچها نیز مانند سایر اقوام نسب نامه هایی داشتند که در دوران اسلامی مرسوم بود و خود را به یک قبیله یا شخص مهم از عرب منسوب میکردند لاکن این نسب نامه ها در زمان خود دارای اعتبار بود و طبیعی بود که اقوام برای ایجاد حس مسلمانی بیشتر و مهر تایید بر مسلمان بودن ، خود را به نسل عرب نزدیک کنند. معهذا این قوم اصیل و ایرانیست و زبانش با فارسی خویشاوند و همردیف کُردی و تالشی و تاتی و غیره با هندو اروپایی است. 
 
بلوچها ، در تاریخ یکبار دیگر مورد هجوم قرار گرفتند و آن هجوم سلطان غزنوی بود ، گویند زنی از اهالی گچ شهر به پیش محمود آمد و گفت : کوچ و بلوچ تمام زندگی ام غارت کرده‌اند. محمود پرسید : گچ دیگر کجاست!؟ زن گفت : سلطان ! تا حدودی زمین بگیر که بشناسی! 

محمود از وزرا چاره کار پرسید و دانسته شد که بلوچ سیب زیاد دوست دارد پس باری از سیب مسموم در حد کثیر به سبب غارت فرستاد. بار ضبط شد و سیبها خورده شد و بیشتر آن مردم از زهر سیب مردند. 
 
به هرحال تاریخ پر است از حوادث ناگوار. همینک بلوچها به همراه سیستانی ها دارای تاریخ غنی شاهنامه هستند. در حدود بلوچستان کردها نیز زندگی میکنند. 
 
ریچاردفرای، ایران‌شناس و پروفسور دانشگاه هاروارد نیز می‌گوید:
قبایل همیشه بخشی از تاریخ ایران بودند هرچند منابع در مورد آن‌ها کم است زیرا آن‌ها خود تاریخ‌ساز نبودند. عنوان فراگیر و عامیانه «کرد» که در بسیاری از کتاب‌های عربی و حتی پهلوی (کارنامهاردشیربابکان) دیده می‌شود نامی بود که فراگیرنده همه کوچ‌گران و چادرنشینان بود حتی اگر با مردمانی که امروز نام «کرد» دارند از پیوند زبانی نبودند. برای نمونه، برخی از منابع مردمان لرستان را کرد نامیدند و هم‌چنین قبایل کوهستان و حتی بلوچان کرمان.
 
سرزمین مردم بلوچ، معروف به بلوچستان سرزمینی است که میان کشورهای پاکستان، ایران و افغانستان تقسیم شده‌است. بیشتر مردم بلوچ در ایالت بلوچستان پاکستان، استان سیستان و بلوچستان ایران، و ولایت قندهار و نیمروزو ولایت زرنج افغانستان مقیم هستند. جمعیت زیادی از بلوچهای ایران نیز در استان سیستان بلوچستان ، کرمان (نرماشیر، ریگان، فهرج، قلعه گنج، جیرفت ، کهنوج ،رودبارجنوب ، منوجان )، خراسان رضوی و خراسان جنوبی (نهبندان و سرخس)،  هرمزگان۱(جاسک سیرلیک و بشاگرد )، لارستانلو ، بندرعباس و بندرلنگه ، و استان یزد و شمال ایران در استان های گرگان و گلستان و مازندران زندگی می‌کنند. همچنین بلوچها در کشورهای عربی (به ویژه عمان و امارات ) قطب شمال و جنوب غربی پنجاب کراچی سکونت دارند. بعضی از مردم بلوچ در جستجوی کار و کسب معاش در ده‌های ۴۰ و ۵۰ شمسی، به گرگان و حتی ترکمنستان و زنگبار (تانزانیا) هم رفته‌اند و در آن نواحی ساکن شده‌اند.
 
دوازدهم اسفند روز ملی بلوچان در تاریخ جهانیست. 
 
در شاهنامه نخستین بار در داستان سیاوش با نام این قوم مواجه می‌گردیم هنگامی که سیاوش به نبرد با افراسیاب اقدام می‌کند.
گزین کرد از آن نامدارت سوار
 
                                  دلیران جنگی ده و دو هزار
 
هم از پهلو پارس و کوچ وبلوچ
 
                                زگیلان جنگی و دشت سروچ
 
به نقل از فردوسی، آنها مبارزانی هستند که (دوره کیانیان) به همراهی سپاه سیاوش برای نبرد با افراسیاب به توران حمله می‌کنند و پرچم ایشان هم نقش پلنگ دارد. فردوسی در توصیف سپاه اشکش هنگام عرض سپاه در مقابل کیخسرو و آمادگی برای نبرد با افراسیاب جهت ستاندن کین سیاوشت توصیف بلوچ وفرمانده اش اشکش میگوید:
 
پس گستهم اشکش تیز گوش
 
                               که بازور و دل بود و با مغز وهوش
 
سپاهش زگردان کوچ وبلوچ
 
                                      سگالیده جنگ وبرآورده خوج
 
کسی درجهان پشت ایشان ندید
 
                                      برهنه یک انگشت ایشان ندید
 
درفشی برآورده پیکر پلنگ
 
                                       همی از درفشش بیارید جنگ
 
در این بیت‌ها درفش اشکش فرمانده کوچ وبلوچ نقش پلنگ دارد که هم مبین دلاوری و شجاعت در جنگ این فرمانده و سپاهیان تحت فرمانش است هم معرف ناحیه سکونت ایشان که پلنگ از حیوانات بومی آن سرزمین است.
 
نام اشکش هم به احتمال بسیارقوی اشک است که تغییر یافته ارشک از نام‌های پارتی و اشکانی است از قراین و اشارات شاهنامه مشخص می‌شود که اشکش خود از پهلوانان سرزمین‌های جنوب شرق ایران-مکران-تیس بوده‌است زیرا در نبرد مکران نیز اشکش با کیخسرو بود و دلاوری‌ها کرد چون کیخسرو آهنگ دریای زره کرد اشکش را فرمانراوی مکران ساخت وخود برفت و چون از گنگ بازآمد اشکش او را پذیرا شد و همه تیس (تیز) و مکران راآذین بست و شاه را هدیه‌های فراوان برد.
چو آگاه شد اشکش آمد براه
 
                                   ابا لشکری ساخته پیش شاه
 
همه تیز و مکران بیاراستنند
 
                                  زهرجای رامشگران خواستند
 
برفتند با هدیه و با نثار
 
                                        بنزدیک پیروزگر شهریار
 
 زاشکش پذیرفت آنچ دید
 
                                    وز آن نامدران یکی برگزید
 
وراکرد مهرت به مکران زمین
 
                               بسی خلعتش داد و کرد آفرین
 
دردوران تاریخی شاهنامه تا روزگار انوشیروان تقریباً از وجود این قوم بی خبریم تا این که در این دوره کسری انوشیروان پس از آرام کردن و تسخیر هند و تنبیه آلانان در راه می‌شنود که گیل و دیلم و بلوچ سر به شورش برداشته و سرکشی و طغیان آغاز کرده‌اند.
 
به راه اندر آگاهی آمد به شاه
 
                                 که گشت از بلوچی جهانی سیاه
 
زگیلان تباهی فرون است از این
 
                                          زنفرین پراگنده شد آفرین
 
انوشیروان به سران سپاه می‌گوید الانان و هند را که بیگانه اند آرام ساختیم چگونه است که نمی‌توانیم بلوچ وگیلان را که از ایرانشهر ند سرکوب و آرام سازیم. تلاش انوشیروان برای حمله به بلوچ‌ها نزدیکانش او را از این کار منع کرده و شکست اردشیر ساسانی در پیکار با بلوچ‌ها را به وی یادآور شدند:
 
ز کار بلوچ ارجمند اردشیر
 
                                  بکوشید با کاردانان پیر
 
نبد سودمند به افسون و رنگ
 
                       نه از بند و ز رنج و پیکار و جنگ
 
خسرو انوشیروان از این سخنان خشمگین شد و سرانجام انوشیروان مصمم به حمله به سرزمین و قوم کوچ و بلوچ می‌شود؛ و با لشکری انبوه بر گرد مسکن بلوچان جمع آمد و منادی داد که همه زن و مرد و کودک و پیر بلوچ‌ها را از لب تیغ بگزرانید.
چو آمد به نزدیکان مرز و کوه
 
                             بگردید گرداندرش و زکوه و دشت
 
که از کوچگه هرکه یایید خرد
 
                                        واگر تیغ دارند مردان گرد
 
 سراسر به شمشیر بگذاشتند
 
                                    ستم کردن وزرنج برداشتنند
 
بود ایمن از رنج شاه جهان
 
                                       بلوچی نماند آشکار و نهان
 
 
 
در این حمله گیل و دیلم تسلیم شدند و با دادن دویست تن گروگان وباج و خراج شاه از سر تقصیرشان گذشت اما بلوچ به واسطه پایداری در مقابل خواسته‌های انوشیروان تارومار وبی سامان شدند
 
درهمین روزگار انوشیروان پس از سرکوبی و خشونت دوباره قوم بلوچ را همراه گیل و دیلم مشاهده می‌کنیم که شاه از ایشان دلجویی می‌کند تا آن‌ها پیمان به همکاری می‌بندند
 
یکی بارگه ساخت روزی به دشت
 
                                         زگر سواران هوا تیر گشت
 
همه مرزبانان زرین کمر
 
                                      بلوچی و گیلی به زرین سپر
 
سراسر بدان بارگاه آمدند
 
                                       پرستنده نزدیک شاه آمدند
 
و در وقایع بعد هم در آمادگی رزمی و اطاعت از کسری انوشیروان در سرحدات روم دیده می‌شوند
 
سپاهی بیامد زهرکشوری
 
                               زگیلان و زدیلمان لشکری
 
زکوه بلوچ و زدشت سروچ
 
                              گرازان برفتند گردان کوچ
 
همه پاک با هدیه و با نثار
 
                                به پیش سراپرده شهریار
 
نکته مهم این است که اغلب سرکشی‌ها و جنگ‌های بلوچ با گیل ودیلم همراه است که خود بیانگر نامشخص بودن محل سکونت وموضع جغرافیای این اقوام است و برخی پژوهشگران به همین سبب اعتقاد دارند که احتمالاً مسکن و خاستگاه اولیه قوم بلوچ در سواحل جنوبی و غربی دریای خزر بوده‌است که درروزگار تاریخی به جنوب شرقی ایران مهاجرت کرده یا کوچ داده شده‌اند این محققان با توجه به واژه‌ها اصطلاحات آداب و ایین‌ها و حتی ضرب‌المثل‌های مشترک ازدیدگاخ مردم‌شناسی هم بر این نکته صحه گذارده‌اند.
 
البته موقعیت جغرافیایی مکران را هم می‌توان در شاهنامه و متون کهن درجنوب شرقی و سواحل دریای مکران(دریای زمان امروزی) مشخص کرد چنان‌که فردوسی می‌فرماید
از ایران بشد تا به توران و چین
 
                             گذر کرد از ان پس به مکران زمین
 
زمکران شد آراسته تازره
 
                                       میان‌ها ندید ایچرنج ازگره
 
در شاهنامه از جمله ویژگی‌های قوم بلوچ که همراه کوچ آمده‌است روحیه آمادگی برای دفاع به موقع از مرزهای جغرافیایی و فرهنگی و تمامیت ارضی ایران است همچنین مقاومت وسرسختی در مقابل خشونت و بی عدالتی قدرت مرکزی. درحالی که همین مردم زمانی که از حکومت‌ها روی خوش می‌دیدند ودروفاداری و سامان دادن به سرزمین و فداکاری که از وطن سخت می‌کوشیدند کاربرد قوم بلوچ همواره باقوم کوچ است که با تأمل در کیفیت کاربرد ان روشن می‌گرددکه معمولاً بلوچ به صورت مجاز توسعه ای بر هردوقوم اطلاق می‌شود وانجا که میان کوچ و بلوچ قایل به تفکیک شده‌است منظور از کوچ را همچون دیگر متون کهن اقوام کوه‌نشین و بلوچ را صحرانشین می‌داند. از جمله ویژگی‌های برجسته قوم کوچ وبلوچ در شاهنامه همواره مسلح و تمام پوشیده بودن (اشاره به پارسایی) غیرتمندی نسبت به سرزمین و اب و خاگ و حفظ سرحدات دربرابر تجاوز بیگانگان است.
 
بعقیده نگارنده مردم بلوچ سهم فرهنگی و بسزایی در منطقه اوغان و هند داشته اند و حتی زابلستان نیز جدای از بلوچ نبوده‌است. 
 
کوچ نیز نژادی همانند بلوچ است ولی بلوچها اصلیترند. البته کوچها نیز اصالت فرهنگی و جنگجویی خود را دارند ولی در مقایسه با بلوچ قدری پایین ترند.
 
آشنایی با کردان بلوچستان
 
از نوشته های غلام محمد خلیلی 
 
نوشته : باقر کرد 
 
کردهای بلوچستان در عهد صفویه و در دوره حکومت شاه عباس( 1629 -1588 ) ابتدا از غرب کشور به اصفهان و سپس به منطقه سرحد بلوچستان در شرق ایران کوچ اجباری نموده اند . منشا کوچ کردها و یا تبعید آنان از اصفهان به بلوچستان تا آنجایی که در متون تاریخی ثبت شده است اختلاف ناشی از پهلوان حسین کرد جد کردهای بلوچستان و برادرش اتلان در دربار صفوی است. بدین ترتیب کردهای بلوچستان اولین گروهی بودند که از غرب کشور به شرق وادار به مهاجرت اجباری شده اند.
تبعید کردها در زمان شاه عباس به منطقه سرحد بلوچستان مورد تایید بسیاری از محققین و مورخین است اما در مورد ریشه اصلی این قوم کرد دو نظر وجود دارد مطابق یک نظر آنها را از کردهای ایلخانی در منطقه کردستان یا کرمانشاه می شمارند اما مطابق نظریه دیگر حسین را از اهالی شبستر می دانند. کردها پس از اسکان در منطقه حکومت محلی را با حمایت دولت تشکیل دادند و زمینها را تصاحب و از آن به بعد خود را حاگم خود خواندند. محل اصلی آنها در اطراف تفتان و در منطقه سنگان تمین و تمندان بوده و در شهر فعلی خاش دارای قلعه ای بودند که تا ظهور سلسله پهلوی این قلعه و به عنوان مرکز حکومت آنها وجود داشته است.
 
زندگی در منطقه سرحد شرایط زیستی مردم بلوچستان پس از سه قرن موجب تاثیر روابط عشیره ای موجود منطقه بر آن گردیده است و آنان به چند طائفه تقسیم شده اند. برای تبین تیره های کردهای بلوچستان ابتدا به نسبت شناسی آنان می پردازیم:
 
 حسین کرد
 
 (1629-1588)
 
 
سلطان ابراهیم
 
 
میرزا خان
 
(1747-1730)
 
 
 میر افضل
 
 
 
 
          میرغلامشاه              میربلوچ                     میرسهراب
 
 
 
هر کدام از فرزندان ذکور میر افضل امروزه جد یکی از طوایف کرد است. میر سهراب جد طایفه سهراب زهی (کرد) و میر بلوچ جد طایفه میر بلوچ زهی (کرد) و میر غلامشاه جد طایفه کرد(کرد) است.
داشتن قدرت نفوذی محلی همواره موجب رقابت بین متنفذین کرد در منطقه بوده و منشا اختلاف و سبب مهاجرت آنان گردیده است و به همین دلیل جغرافیای زیستی کردها در منطقه سیستان و بلوچستان فعلی قرار دارد  تعدادی از خانواده های کرد به سمت جنوب (مکران) و تعدادی به طرف شمال (سیستان) مهاجرت نموده اند. در سیستان حیدر علی خان فرزند سید خان و محمد شریف خان فرزند سید خان به توسعه و نفوذ خود پرداخته اند. از نظر گستره زیستی در مکران تحت همان طوایف کرد سهراب زهی و میربلوچ زهی در زابلی و مگس سراوان،سرباز ، ایرانشهر، بزمان،مسکوتان و منطقه مته سنگ به صورت پراکنده زندگی می کنند.
 
در سیستان فرزندان سردار سید خان زندگی می کنند آنها نیز به توسعه نفوذ خود در منطقه سیستان پرداخته اند. حسام نظام لقب حیدر علی خان کرد فرزند سید خان بوده که از سوی دولت محمد علی شاه
 
قاجار به وی اعطاء شده بود.کردها در طول تاریخ خود در بلوچستان به وطن پرستی مشهور بوده اند و از مرزها پاسداری می کردند. سردار سید خان کرد حمله اشرار را که در منطقه شرق برای چپاول به سرحدات کشور صورت می گرفته است همواره دفع می کرده است و در زمان حیات خود امنیت و آرامش را برای مردم منطقه سرحد فراهم می آورده است.
 
توسعه و نفوذ و تثبیت حکومت مرکزی و تشکیل سازمانها منظم حکومتی در ابتدای سلسله پهلوی در منطقه به مرور از اقتدار حاکمان محلی کاسته شده است . این موضوع مشمول وضعیت و شرایط نوین کردها در منطقه نیز گردیده است.
 
پس از تثبیت حکومت رضا شاه در منطقه از قدرت و نفوذ محلی کردها بتدریج کاسته شده و در نهایت با تثبیت ارتش در منطقه و استقرار دستگاههای دولتی و مرزبانی قدرت محلی کردها پایان یافت.
 
معیشت کردها از طریق کشاورزی و دامپروری بوده است ،طبیعت مناسب کوهستانی اطراف تفتان ، آب کافی و زمینهای حاصل خیز موجب توسعه و رونق کشاورزی بوده است و معاش کردها عموما در این منطقه از طریق عایدات و محصولات کشاورزی تامین می گردیده است. آنها اولین مروج و توسعه دهنده کشاورزی در منطقه سرحد نیز بوده اند.
 
در منطقه سنگان محل اصلی سکونت کردها روابط اجتماعی مردم بر اساس توسعه بسترهای کشاورزی آن زمان شکل یافته است ،ادوات کشاورزی که شامل لوازم اولیه از قبیل :گاو آهن ،حلیش،میاد،اره،داس،تیشه،بیل (زهم) و سنگ آسیا توسط (عهدی کار) ساخته و آماده می شده است.
 
عهدی کاران از همان زمانهای اولیه سکونت کردها از بین ساکنین بومی انتخاب می شده اند آنها در قبال کارهایی که انجام می داده اند در فصل برداشت محصول مقداری محصول کشاورزی از هر خانوار کرد دریافت می کرده اند.
عهدی کاران علاوه بر دریافت محصول کشاورزی در فصلهای دامداری که بخشی از تامین معیشت کردها در فصل بهار و تابستان بوده است به محل های دامپروری آنها مراجعه می کرده اند و (یک) روزه می گرفتند.
 
 این رسم (یک روزه گرفتن )بدین طریق ببوده که تمام عایدات دامی یک روز دامدار را که شامل (شیر –مسکه –دوغ –کشک)بوده است از هر خانوار دریافت می کرده اند. دینو نیز رسم دیگری بوده است که کردها در طول تاریخ برای همسایگان خود رعایت می کرده اندو به این طریق به کسانی که گوسفند نداشته اند در فصل شیردهی یک یا دو گوسفند می داده اند تا آنها از شیر گوسفند استفاده کنند ولی در پایان سال گوسفند را پس گرفته اما بزغاله را به دینو گیرنده می بخشیده اند.
 
کردها غیر از تقویم جاری قمری و شمسی در فرهنگ کشاورزی و دامپروری خود سال را به موسم تقسیم کرده اند این تقسیم بندی سال هنوز جاری و در فرهنگ کشاورزی و دامداری آنها در منطقه سنگان وجود دارد مطابق این تقسیم بندی سال دارای هشت موسم است. اماایام موسم ها با هم برابر نیستند. در این موسم ها سال باز هم با نوروز آغاز می شود،این موسم ها به ترتیب عبارتند از: نوروز(هفت قل)-بهارگه- زرد بهار-گرمان-ایرحت-مسترو-چله خورت و چله کلان.
 
کردها به فرهنگ محلی خود و زبان فارسی علاقه افری داشته اندبطوریکه شاهنامه خوانی نیز در بین کردها رواج داشته است. آنچه بصورت سینه به سینه نقل شده است در مسجد فعلی سنگان که درخت سرو کهنسال تاریخی سنگان قرار دارد در ایامی از سال به شاهنامه خوانی می پرداخته اند. کردها در سرحد بلوچستان به توسعه ادبیات مکتوب پرداخته اند ،اسناد ازدواج با بیش از یک و نیم قرن و نیز وضع قانونی محلی برای گرفتن مالیات از اهالی منطقه دیده می شود. مکتب غلامشاه (1820) در سنگان کانون آموزش مسائل دینی و تمرین خط بوده است. امروزه سنگان محل اصلی سکونت تاریخی کردها یک کانون فرهنگی و علمی در منطقه سرحد بلوچستان می باشد.
 
کردها در آستانه پیروزی انقلاب و با توجه به شرایط فرهنگی که در منطقه داشته اند،از پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن1358 استقبال کرده اند. مرحوم حاجی امیر خان کرد سردار طایفه کرد در آن هنگام از اولین کسانی بودند که همراه قوم کرد طی نامه ای از رهبر فقید انقلاب اسلامی ایران و انقلاب در منطقه اعلام حمایت کردند. امروزه کثرت افراد تحصیل کرده و فرهنگی موجب خدمات عمرانی ،اجتماعی، فرهنگی و سیاسی فراوانی در منطقه گردیده است.
 
در روز تاریخی بیست و دوم بهمن 1357 آقایان مرحوم مولوی عبدالستار کرد،مرحوم حجت الاسلام و المسلمین اعرابی و باقر کرد اولین کسانی بودند که در حسینیه شهرستان خاش به سخنرانی در مورد انقلاب اسلامی و تبیین آرمانهای آن پرداخته اند.
اضافه از خودم 
 
گنجعلی خان صفوی حاکم کرمان و بلوچستان از اکراد زیک بود که توانست کرمان را با کمک عشایر لک ، بلوچ و فارس به اعتلای اصفهان برساند. 
 
منطقه بلوچستان بارها میان گورکانیان موسوم به مغولان کبیر با صفویه دست بدست شد. 
 
بلوچ ها در پخت نان و طرح فرشهای طرح بلوچی بسیار غنی اند. لباس مردان ساده و شلوار و بالاپوش است ولی لباس زنان زیبا و منقش و سکه دوزیست. در سپاه تیمور لنگ به بلوچ ها نیز بر میخوریم ، چون تیمور برخلاف چنگیزخان مسلمان بود و از همه‌ی مسلمانان سرباز میگرفت. مغولها بدنبال جلال الدین از بلوچستان گذشتند و به هند رسیدند. بلوچ ها نظام ایلخانی چنگیز را در ابهام پذیرفتند و از تجاوز مغول جلوگیری کردند ، البته مغولها بیشتر بدنبال نابودی دستگاه ترکمنها و مراکز قدرت مثل اسماعیله و خلافت بودند. مغولها قبل از آن حصار اقتصادی چین به واسطه‌ی دیوار چین را شکستند و سپس گوجلوک خان قراخطایی که بعداز چند بار دین عوض کردن مسیحی متعصبی شده بود را نابود کردند. از مغولها در بلوچستان آگاهی زیادی در دست نیست. 
 
تحقیقی دیگر 
 
در رسالة جغرافیایی شهرستان‌های ایران به زبان پهلوی، احتمالاً از سدة 2ق/8م، از بلوچ، نام یکی از نواحی هفت‌گانه با فرمانروایی جداگانه، یاد شده است.1 ابن حوقل نیز از 7 طایفة ساکن در کوه قُفص (= کوچ) یاد می‌کند که از اکراد (شبانان چادرنشین) بودند و هر یک رئیسی داشتند.2 ظاهراً اشارة مؤلف گمنام شهرستان‌های ایران و ابن حوقل هر دو به یک قوم یعنی بلوچ معطوف بوده است.
 
واژة بلوچ کوه‌نشین چند بار در شاهنامة فردوسی و نیز به صورت «بَلوص» در کتاب‌های جغرافیایی سدة 4ق به بعد و بیشتر همراه نام کوچ یا کوفْچ و یا قُفْص در معرفی دو گروه قومی ایرانی مستقر در کوهستان قُفْص کرمان به کار رفته است.3
 
بررسی‌ها در زمینة مردم‌شناسی جسمانی بلوچ، پیوستگی بلوچان را از لحاظ شکل، اندازة جمجمه، گونه، شکل و رنگ چشم و مو به گونة هند و ایرانی مردم فلات ایران نشان می‌دهد. ایوانف صریحاً اصل و تبار بلوچ‌های کوچنده را ایرانی، اما از لحاظ خصوصیات جسمانی متفاوت با ایرانی‌ها و کردها می‌داند.4 بررسی‌های زبان‌شناختی بلوچ، زبان بلوچی را شاخة ایرانی از خانوادة زبان‌های هند و اروپایی به شمار می‌آورد.5
 
با همة آگاهی‌هایی که پژوهش‌های باستان‌شناختی دربارة زیستگاه مردم در سرزمین بلوچستان در هزاره‌های پیش از میلاد می‌دهند، آگاهی‌های تاریخی ما از سرزمین و مردم این خطه مربوط به دورة هخامنشیان و نوشته‌های یونانی است.6 در نبشته‌های میخی فارسی باستان در زمان داریوش در بیستون و تخت‌ جمشید، از بلوچستان کنونی به نام «مکه» (Maka) با تلفظ قومی «مچیه» (Mačiya) نام برده شده است. این واژه بایستی با مَکْران یا مَکُران (به گویش بلوچی)، سرزمین ساحلی بلوچستان غربی مربوط باشد.7 هرودت «موکی» ها یا «ماکا» ها را یکی از گروه‌های ساکن در سواحل خلیج‌فارس و در ناحیه‌ای که امروز مکران نام دارد، دانسته، و این ناحیه را بخشی از ولایت چهاردهم ایران‌ زمین در روزگار پادشاهی داریوش شمرده است.8
مُکران، بخش جنوبی و شرقی بلوچستان، به قولی در زمان خلافت عمر بن خطاب، در 23ق / 644م، و به قولی دیگر در دورة خلافت معاویه در 44ق/664م به تصرف اسلام درآمد، در این زمان هنوز بلوچان به این سرزمین نیامده بودند9 و ظاهراً تا نیمة سدة 4ق/10م در ناحیه‌ای کوهستانی در مشرق کرمان می‌زیستند که جغرافیانویسان از آن‌ها به نام دو گروه کوه‌نشین کوچ و بلوچ (قُفص و بلوص) یاد می‌کنند.10
 
بنابر نظر غالب، مهاجرت بلوچان به مناطق جنوبی و شرقی ایران از سرزمینی در نواحی شمال ایران و در نتیجة حملات هیاطله (سدة 5م) آغاز شد و در دورة سلجوقیان (سدة 5ق/11م)، مغولان (سدة 7ق/13م) و کشورگشایی تیمور گورکانی (سدة 8ق/13م) به تدریج به جنوب و بعد به شرق ایران رفتند و در سرزمین گسترده‌ای پراکنده شدند.11 به احتمال نزدیک به یقین در زمان حملة سلجوقیان به کرمان، بلوچان که در کرمان و سیستان می‌زیستند، از این نواحی به مکران و مناطق شرق تا مرز هندوستان مهاجرت کردند. از این زمان بود که سرزمین مسکونی بلوچ‌ها در مکران، بلوچستان نامیده شد.12
 
 
 
جامعة بلوچ جامعه‌ای چند قومی و طبقاتی بود که در آن 4 طبقة اجتماعی حاکُمزات، بلوچ، شهری و غلام، که به ترتیب بر گروه‌های اشراف، کوچنده، زارع، و برده اشتمال داشت، زندگی می‌کردند. هر یک از سه طبقة حاکمزات، بلوچ و شهری سازمان‌دهی اجتماعی ویژه و گروه‌بندی محلی و قلمرو خاص خود را داشتند.
 
حاکمزات به دودمان و روابط سببی، بلوچ به روابط نَسَبی و شهری به روابط جانبی اهمیت می‌دادند. تودة بزرگ بلوچ کوچنده و شهری زارع تابع قدرت دودمان حاکمزات بودند.13
 
بلوچ گروه قومی بزرگ کوچنده‌ای بودند که نام بلوچ و زبان بلوچی را با خود به این سرزمین آوردند. این گروه تمام ارزش‌های هویتی گذشتة خود را حفظ کرده بودند. هویت هر فرد کوچنده به عضویتش در یک ایل و طایفه که به یکی از طبقات اجتماعی جامعه وابسته بود، شناخته می‌شد. کوچندگان غالباً از مراکز قدرت سیاسی دور بودند و سازمانی اجتماعی مبتنی بر روابط برابر در میان اعضای هَلْک (واحد اجتماعی متشکل از چند «گِدام» (چادر) بود که اعضای آنها با هم گله‌ای مشترک برای کوچ و چرا ترتیب می‌دادند) داشتند و با شهری‌ها (زمینداران یکجانشین زارع و احتمالاً غیر بلوچ) از راه مبادلة فرآورده‌های دامی و زارعی رابطه داشتند.14
 
گروه غلام بردگانی بودند که از جاهای گوناگون بلوچستان مرکزی و جنوبی و از برخی مناطق دیگر در ایران و خارج ایران آورده شده بودند. غلامان به طوایف بلوچ وابسته بودند و با اعضای هَلْک کوچ می‌کردند و مهارت‌های بایسته و مقتضی با زندگی عشیره‌ای بلوچ را آموخته بودند، لیکن به سبب پایگاه اجتماعی‌شان نمی‌توانستند با اعضای هلک و ایل بیامیزند. غلامان بعداً گروه‌هایی جدا به نام «غلام‌زیی» یا «غلام‌زایی» تشکیل دادند.15
 
ساختار طایفگی هر طایفة بلوچ بر اصل پدر تباری استوار بوده است و اعضای هر طایفه از خط بدر در که بنیان‌گذار طایفه است، نسب می‌برند. رئیس طایفه، که او را سردار یا میر می‌نامند، به گروه نسبی دودمان سرداران، تعلق داشته است.16 در ساختار طایفه، در جامعة بلوچ، زیر طایفه ← که با اصطلاح‌های «حَشَم»، «شلوار»،  «طایفه»، و در میان برخی گروه‌ها با اصطلاح «تیره» مشخص می‌شد، هویت‌دهنده به واحد اجتماعی- اقتصادی، هلک بود.17
 
نظام سیاسی ایلی را سرداران یا میران می‌گرداندند. سرداران با خانواده و افرادی از دودمان خود در قلعه‌هایی می‌زیستند و وابستگان ایلیاتی و غلامان در خانه‌های گلی یا کَپَرها و چادرهایی در پیرامون قلعه‌ها. این قرارگاه‌ها معمولاً دارای کشتزار‌ها، نخلستان‌ها و باغ‌های میوه هم بودند.18
پس از فروپاشی قدرت سیاسی 3 واحد عمدة ایلی بلوچ، یعنی رِنْد، لِشار و نارویی‌، طایفه‌ها در جامعة بزرگ بلوچ نقش سیاسی یافتند. رده‌بندی سازمان سنتی کهن ایلی این ایل‌ها عبارت بود از ایل، طایفه، خِیْل (انجمنی متشکل از چند گِدام)، و گِدام (چادر: در برگیرندة یک خانواده). در این نظام رده‌بندی، خیل ظاهراً همان نقش هلک را ایفا می‌کرد.19
 
بزرگ‌ترین گروه ایلی بلوچ طایفة بامّری و گروه‌های کوچک‌تر یاراحمدزیی (= زهی و زایی)، گُمشادزیی، شیرخان‌زیی، سِمال‌زیی (اسماعیل‌زیی) که بعداً «شه‌بخشی» خوانده شدند، میر مرادزیی، شیرانی، مبارکی، ریگی وچند طایفة دیگر بوده‌اند.20 ایل‌ها و طایفه‌های دیگری در جامعة بلوچ بلوچستان زندگی می‌کنند که خاستگاه‌های قومی- زبانی و جغرافیایی متفاوت با گروه قومی بلوچ دارند، لیکن چون در ساختار سیاسی جامعة بلوچ انسجام یافته‌اند، به اعتباری بلوچ نامیده می‌شوند، مانند براهویی،* بارکزایی،* کُرد، (از کردان مهاجر کردستان)، دِهوار یا دهواری (از بازماندگان زارعان بومی منطقه)، نوشیروانی (مهاجران از نواحی اصفهان) بُلِیْدِهی (احتمالاً از مهاجران مسقط)، جَت و جَدگال ولاسی (از گروه قومی جت‌های هند)، لوری (کولی‌ها) و مید (ماهیگیران بومی سرزمین مکران) و چند گروه قومی دیگر.21
 
کل جمعیت بلوچ‌های جهان را در 1379ش حدود 8 میلیون و شمار بلوچان منطقة جنوب شرقی ایران را حدود 200/589 تن برآورده کرده‌اند.22 بلوچان امروزی ایران بیشتر سنی حنفی مذهب و گروه‌هایی از آن‌ها مانند شیروانی‌ها و بامری‌ها و برخی بلوچ‌های مهاجر به خراسان و کرمان شیعه مذهب‌اند.23
 
تلخیص از «بلوچ»، نوشتة علی بلوکباشی
 
دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1383، 12/501-519
 
 
 
مآخذ:
مآخذ:
 
Markwart, J., A Catalogue of the Provincial Capitals of Ēranshahr, Rome: 1931, 75.
 
 
هدایت، صادق. «شهرستان‌های ایرانشهر»، نوشته‌های پراکنده. تهران: امیرکبیر، 423.
ابن‌حوقل، محمد. صورةالارض. بیروت: 1979، 269-270.
نکـ: فردوسی. شاهنامه. به کوشش برتلس و دیگران، مسکو: 1965-1970م، 3/42، 4/28، 8/74؛ مقدسی، محمد. احسن‌التقاسیم. به کوشش دخویه، لیدن: 1906م، 471، 482؛ ابن حوقل، همانجا.
Field, H., Contributions to the Anthropology of Iran. Chicago: Natural History Museum, 1939, 138, 142.
Curzon, G.N, Persia and the Persian Question. London: 1966, 11/258.
بلوکباشی، علی. «بلوچ»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: 1381، مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 12/502.
Frye, R.N., "Remarks on Baluchi History". Central Asiatic Journal, Harvard: 1961. vol. VI, 44-45.
هرودت. تاریخ. ترجمة هادی هدایتی، تهران: 1339، 3/192.
یاقوت، بلدان. 4/612؛                                                                  Iranica, 111/608 ؛ El2 , 1/1005          
مقدسی، 470-471.
Great Soviet Encyclopedia(G.S.A), trans. From BSE (BSE= Bol'shaya Sovetskaya Entsiklopedia), New York, 1973-1987, 111/18 ; El1, 11/628.
El1, 11/627, El2, 1/1005, Frye, 44.
Iranica , 111/622'.
 
 
سالزمن، فلیب، ک. خویشاوندی و پیمان در بین عشایر بلوچ. ترجمة محمد دانشور، زاهدان: 1375، 7.
Spooner, B. "Who are the Baluch?". Qajar Iran. Edinburgh: 1983, 103; Iranica , 111/623; Pastner , S.L., "Baluch", Muslim Peoples. ed. By Richard V. Weekes , USA: Westport, Greenwood Press, 1984, 93.
Salzman, Ph. C., "Continuity and Change in Baluchi Tribal Leadership". International Journal of Middle East Studies, Cambridge, 1973, 436.
 
 
سالزمن، فلیب، ک. خویشاوندی و...، 65.
سالزمن. «کوچ متفاوت دو طایفة بلوچ». ترجمة نیما همای، ایلات و عشایر. تهران: 1362، آگاه، 184-185.
سازمان برنامه و بودجه، بررسی کلی طایفة مبارکی. نشریة مرکز پژوهش خلیج‌فارس و دریای‌ عمان، 1356، 75،73.
رزم‌آرا، علی. جغرافیای نظامی ایران (مکران). تهران: 1320، بی ناشر، 44؛ نیز نک.
این هم تحقیق خوبیست ، کتاب خوبی هم معرفی شده 
داکتر محیی‌الدین مهدی با نگاه تاریخی، زبان‌شناسی، جغرافیایی و تبارشناسانه به وضعیت تاریخی، فرهنگی یکی از بزرگترین ملت‌های بدون دولت پرداخته است. به گمان غالب پس از کردها؛ بلوچ‌ها را می‌توان بزرگترین ملت بدون دولت مستقل در منطقه نامید؛ ملتی که امروز در تقسیمات جغرافیایی میان سه کشور پارچه پارچه شده و به نام کشور متبوع یاد می‌شوند
مرکز ثقل جمعیت بلوچ‌ها اما به نسبت تراکم و وسعت ساحه‌ی جغرافیایی در بلوچستان پاکستان واقع شده است.
 
 جایی که بزرگترین منابع نفت و گاز را دارد و از نظر جغرافیایی نیز منطقه مهمی به شمار می‌رود. بلوچ‌ها در گذشته تاریخی پس از کوچیدن به منطقه مکران- و سواحل بندر عباس و بندر گوادر- در تحولات تاریخی – سیاسی خود مختار بوده و استقلال خود را داشتند.  حتا در زمان جنگ محمود افغان با صفوی‌ها، بلوچ‌ها به اختیار خود با محمود افغان برای براندازی حکومت صفوی‌ها همدست شدند.
 
 این خود مختاری اما پس از تشکیل دولت پاکستان از بلوچ‌ها گرفته شد و مبارزات آزادی‌خواهانه آنان سرکوب شد. اکنون
 
 این منطقه در محرومیت سیاسی- اقتصادی قرارگرفته است. بیش از نیم سده است که جنگ خاموش در بلوچستان ادامه دارد. گرچه بلوچ‌هایی که در قلمرو جغرافیایی ایران و افغانستان امروز از بلوچلستان جدا افتاده اند نیز وضعیت بهتری ندارند.
 
کتاب ارزشمند « بلوچ‌ها از مازندران تا بلوچستان» با معرفی منابع و رویکردهایی که در تالیف این کار تحقیقی به کاربرده شده  با استفاده از تصاویر و نقشه‌هایی جغرافیایی طبیعی تلاش می‌ورزد که نگاهی به سده‌های دور انداخته و قلمرو بلوچستان را در پرتو این نگاه تاریخی- تباری مشخص سازد.
 
در چشم انداز جغرافیای طبیعی و سیاسی بلوچستان به موقعیت بلوچستان، بلوچستان  غربی، سرحد، سراوان، بمپور، مکران، بلوچستان شرقی، شهرستان‌های بلوچستان شرقی، اداره، کوه‌های بلوچستان، سلسله کوه‌های براهوی، رودهای بلوچستان و اقلیم بلوچستان با جزییات پرداخته شده است.
 
بخش دیگر این کتاب به جغرافیای تاریخی بلوچستان اختصاص یافته است، جغرافیای تاریخی بلوچ‌ها پیش از اسلام، قبایل سک‌ها پیش از میلاد، عصر اسلامی، پیشینه‌ نام بلوچستان.
 
در بخش سوم این کتاب به تبار و زبان بلوچ‌ها اشاره می‌کند. بلوچ در رساله پهلوی، شاهنامه فردوسی، تبار بلوچ‌ها ، زبان‌های بلوچستان، زبان‌های ایرانی، فقه‌الغه بلوچ، قلمرو تداول زبان‌های بلوچی، اطلس زبان بلوچی، آثار مکتوب بلوچی، نظام نوشتاری، ویژگی‌های نحوی، گویش‌های بلوچی، گویش‌های رخشانی، سراوانی، لاشاری، گویش کچی، گویش‌های ساحلی، بلوچی تپه شرقی یا بلوچی شمالی، همگویی‌های بلوچی با براهویی.
 
مذهب و معتقدات بلوچ‌ها
 
در دیگر سرفصل‌ها و عنوان‌های کلی  این کتاب به مهاجرت بلوچ‌ها به شرق و روند تشکیل قبایل، تاریخ دولت‌داری در بلوچستان و سند، استعمار بریتانیا و روند اشغال بلوچستان، بلوچستان غربی، بلوچستان و پشتونستان، جنبش استقلال بلوچستان  به صورت مشروح پرداخت شده است.
 
پرداختن به همه‌ جزییات در این نبشته مقدور نیست. تنها مرور کوتاه خواهم داشت بر بخش‌هایی از این کتاب پژوهشی.
 
جغرافیای طبیعی بلوچستان
 
نویسنده در مبحث جغرافیای طبیعی و سیاسی بلوچستان با اشاره حدود و ثغور مرزهای جغرافیای بلوچستان می‌نگارد:
 
سرزمین امروزی بلوچستان در جنوب شرق فلات ایران است و از غرب به کرمان و از شرق به رود سند، از جنوب به بحیره‌ی عرب و از شمال به سیستان و از شمالشرق به مناطق قبایلی محدود و از نظر سیاسی به دو بخش بلوچستان غربی و بلوچستان شرقی مسما است. (ص 105 ) وی با تشریح مساحت جغرافیایی اقلیم بلوچستان می‌افزاید: بلوچستان غربی بخشی از ولایت سیستان- بلوچستان ایران با مساحت 155 هزار کیلومتر مربع را در بر می‌گیرد. بلوچستان غربی متشکل از چهار منطقه است: سرهد، سراوان، بمپور یا ایرانشهر و مکران. ( بلوچ‌ها از مازندران تا بلوچستان، ص 105 )
 
 درباره‌ی مساحت بلوچستان شرقی، در این کتاب آمده است:« این بخش5307 کلومتر مربع مساحت دارد و بزرگترین ایالت پاکستان است و 42 درصد تمام خاک این کشور را در بر می‌گیرد. شهرهای بلوچستان شرقی عبارتند از: پنجگور، قصدار، گوادر، کلات، جوانی، تربت، پاسنی، هوشان، قلعه‌ی لادگشت، دالبندین، دیز، تومپ، نوک کندی، خاران، پروان، بلا، سوراب، نوشکی، مهری آباد، علی آباد و هزاره تاون. ( ص106 )
جغرافیای تاریخی و نام بلوچستان
 
درباره‌ نام بلوچستان در متون کهن، آمده است: سرزمینی که اکنون بلوچستان نام دارد به اسم « مگا» مشهور بوده است که یونانی‌ها آن را گدورزیا نامیدند. در زمان قدیم در سرزمین بلوچستان باتلاق بسیار وجود داشت و از ارانیا در زبان سانسکریت به معنی باتلاق است و برخی معتقند که از ترکیب  این کلمه با کلمه  مگا، کلمه‌یی پدید…       ادامه ص 5
 
 آمد که به مرور به مکران تبدیل شد. ( ص، 111)
 
نویسنده با اشاره به کتیبه‌ی داریوش (بیستون) می‌نویسد: این کتیبه که میان سال‌های 521- 486 م نوشته شده قدیمی‌ترین جایی است که نام مکران در آن آمده است. ( ص111 )
 
در سده‌ او قبل از میلاد قبایل سک‌ها پس از آنکه از دره‌ی فرغانه بیرون رانده شدند، به ایالات باختر و رخج ( کیپین= skipin) هجوم آوردند. زرنگ از آن پس سکستان نامیده شد (که سیستان کنونی قسمتی از آن است)  که سک‌ها یا هندو و سکاییان در آن جا سلطنتی تاسیس کردند و از زمان شاهنشاهی مهرداد دوم. (88-123 ق م) شاه اشکانی خراج گزار دولت اشکانی شدند. در همین قرن شاخه‌ای از اشکانیان، جانشین سلسله سکستان شدند. (ص 113)
 
تبار و زبان بلوچ
 
نویسنده درباره‌ تبار و زبان بلوچ‌ها، با اشاره به منابع معتبر می‌نویسد:« مردم بلوچ از ملت های قدیم منطقه‌اند. روایات و افسانه‌های مختلفی درباره‌ی اصالت این مردم روایت شده است. دایره‌المعارف بریتانیا می‌نویسد: «بیلو» پدر بلوچ‌ها « ازبک‌ها» و «افغانا» و « افغانیه» سه برادر بوده اند. (ص 125)
 
  داکتر مهدی با اشاره به ذکر نام بلوچ در شاهمنامه فردوسی تصریح می‌کند که در شاهنامه بارها نام قوم بلوچ آمده است و اولین بار در داستان سیاوش، هنگامی که وی در تلاش  جمع آوری لشکر برای جنگ با افراسیاب است از بلوچ‌ها یاد شده است:
 
هم از پهلوی، پارس، کوچ و بلوچ
 
زگیلان جنگی و دشت سروچ
 
 نویسنده در همین صفحه با اشاره به داستان کیخسرو، هنگامی که پسرش قصد لشکر کسی بر ضد افراسیاب را دارد از ذکر نام بلوچ در نامه ملی ایران یاد کرده است:« در برهان قاطع آمده است که اشکش موسس سلسله‌ی اشکانی است. سپاه اشکش متشکل از قوم کوچ و بلوچ بوده است، فرودسی دراین‌باره گفته است:
 
سپاهش ز گردان کوچ و بلوچ
 
سگالیده جنگ و برآورده  خوچ
 
(ص127)
 
تبار بلوچ‌ها
 
داکتر مهدی در تحقیقاتی که انجام داده به دو روایت مهم درباره‌ تبار بلوچ‌ها اشاره دارد، یکی اینکه ممکن است بلوچ‌ها عرب باشند وروایت دیگر بر نسبت تباری بلوچ‌ها با کردها تاکید می‌کند: « برخی از نویسندگان کوشیده اند برای بلوچ‌ها، تبار عربی پیدا کنند و برخی آنان را از تبارهای ترک دانسته‌اند برخی هم آنان را راجپوت‌های هندی خوانده است. نویسنده در ادامه‌ همین همین مطلب می‌نگارد که اکثریت بلوچ‌ها – چه غربی و چه شرقی- خود را اخلاف عراب نواحی شهر – حلب- سوریه می‌دانند. منابع رسمی انگلیسی و اخیرا پاکستانی- غالبا-  حلب را زیستگاه ابتدایی بلوچ ها می‌دانند.» (ص،130)
 
در زبان‌های بلوچستان وی به نقل از عبدالله ناصری از فضلای معاصر ایران می‌نویسد: « زبان بلوچ تا حدودی زیادی به لهجه‌ کردی شباهت دارد. زبان کردی برای بلوچ‌ها تا اندازه ی زیاد مفهوم است و بسیاری لغات کردی و بلوچی یکی است. شباهت زیاد  زبان و لباس بلوچ‌ها و کردها که هردو قوم مانند پارت لباس می‌پوشند و… به خصوص شلوار کردها و بلوچ‌ها که عینا لباس پارتی است چنین تصوری را بوجود میاورد که  مردم کرد و بلوچ هردو قوم واحدی بودند که به لحاظی از هم جدا شدند. (ص131 )
 
مهاجرت به شرق و روند تشکیل قبایل
 
بلوچ‌ها در جنوب کرمان بودند، اما با افزایش نفوس و تنگی چراگاه‌ها از آغاز قرن دهم میلادی مهاجرت بخشی از طوایف بلوچ از کرمان به سوی شرق یعنی سیستان، سپس به سوی شمال یعنی خراسان آغاز شد. در ادامه همین مطلب می‌نگارد:« اقامت بلوچ ها در خراسان به دارازا نکشید، حرکت آنان بسوی جنوب و جنوب شرق به سوی مکران غربی و شرقی بنا به عوامل داخلی و خارجی بوده است. مهمترین عوامل خارجی همانا هجوم طوایف ترکمان سلجوقی به خراسان است.» (ص، 149)
 
نویسنده در صفحه‌ی 155 درباره‌ی بلوچ‌های افغانستان آورده است: بلوچ‌های افغانستان عمدتا به قبایل نارویی، رخشانی، سارونی، سنجرانی، و گورگیج تعلق دارند که غالبا در مناطق جنوب ولایت کندهار، هلمند، فراه، نیمروز، یاسیستان سکونت دارند. زمان ورود این قبایل به جنوب قندهار را اواخر قرن هفده و اوایل سده‌ی هجده دانسته اند و اینان اکثرا به عنوان کشت‌گران ساکن و مخصوصا به عنوان اجاره‌داران و دهقانان اعیان درانی شناخته می‌شدند. اسکان بلوچ‌ها در چخانسور و اشتغال به امر زراعت در دهه‌ی چهل سده‌ نزده صورت گرفته است.
 
در صفحه‌ 159 درباره‌ی حرفه و شغل بلوچ‌های افغانستان می‌نویسد:« قدیمی ترین مردم گله‌دار در سیستان همانا طایفه‌ فارسی و آخرین آن طایفه‌ بلوچ آنجاست. بلوچ‌ها بیشتر در اطراف روستاها و دهات مسکونی، گله‌داری می‌کنند و به ندرت به حاشیه‌ هامون و داخل نی‌زارها و باتلاق‌ها می‌روند.»
 
 نویسنده ادامه با جزییات تمام تاریخ دولت‌داری در بلوچستان و سند را شرح میدهد. وی با اشارات تاریخی به چگونگی زوال امپراتوری گورگانیان هندی و گشوده شدن پای استعمار در شبه قاره، به روند اشغال بلوچستان و سلطه‌ کمپنی هند شرقی بر این منطقه می‌پردازد.
 
این کتاب در مبحثی به وضعیت جغرافیایی – سیاسی بلوچستان غربی – سیستان و بلوچستان ایران-  اشاراتی دارد. بلوچستان و پشتونستان از مباحث دیگری است که به تفصیل در این کتاب از آنها یاد شده است.
 
در کل این کار تحقیقی پژوهشی درباره بلوچ‌ها با چشم‌انداز ویژه به چگونکی شکل‌گیری جنبش استقلال بلوچستان، رهبران آزادی‌خواه و استقلال‌طلب بلوچ و محدودیت‌ها و محرومیت‌هایی که پس از تشکیل دولت پاکستان بر بلوچ‌ها وضع می‌گردد. به سر انجام می‌رسد.
 
داکتر محیی‌الدین مهدی با انجام این کار ارزشمند پژوهشی، گامی بزرگی را در زمینه‌ی تبارشناسی، معرفی و بررسی وضعیت سیاسی- تاریخی- اقتصادی بلوچ‌ها برداشته است. انتظار می‌رود که این ابتکار ایشان سرمشقی باشد برای کارهای بیشتر پژوهشگران و مردم‌شناسان در معرفی و شناسایی تبارهای دیگری که به دلایل سیاسی- ایدیولوژیکی تاریخ و فرهنگ شان به فراموشی سپرده شده‌اند.
 
کاظم‌حمیدی‌رسا    

اولین محققی که لهجه‌های بلوچی را بیشتر بطور سیستماتیک مورد مطالعه قرارداد ویلهلم گیگر Wilhelm Geiger بود. او بلوچی را به دو لهجه اصلی تقسیم کرده و بلوچی شمالی (سرحدی) و بلوچی جنوبی (مکرانی) نامید. وی همچنین بلوچی جنوبی را به گروه‌های شرقی و غربی و بلوچی شمالی را به گروه‌های شمالی و جنوبی که به ترتیب توسط طوایف لگال ری و مَری نمایندگی می‌شدند تقسیم کرد. گیگر برای نشان دادن تفاوت لغوی لهجه‌ها به این واقعیت اشاره می‌کند که بلوچی جنوبی به میزان بالایی از زبانهای هندی و پاکستانی همسایه لغت اقتباس می‌کند در حالیکه بلوچی شمالی بیشتر دارای لغات اقتباس شده از گویش اصیل با ریشه فارسی می‌باشد. 
 
یکی دیگر از محققان لهجه‌های بلوچی «سر جرج گریرسون» می‌باشد. او لهجه‌های بلوچی را به شرقی و غربی تقسیم کرد. وی معتقد بود که بلوچی غربی در محدوده حکومتی بریتانیا دارای سه لهجه می‌باشد و آنهارا بر اساس منطقه عمده‌ای که در آن صحبت می‌شوند، لهجه کراچی ، کیچی  و پَنجگوری نامید.
 
زبان بلوچی از زبان‌های ایرانی شمال‌باختری است و با زبان‌های تاتی، کردی، گیلکی و تالشی نزدیکی زیادی دارد.بلوچی بیشتر رابطه نزدیکی با زبان پارتی تا زبان پارسی میانه دارد. برای همین به نظر می‌رسد گویشوران این زبان در گذشتهٔ دور از نواحی شمالیِ ایران امروزی به بلوچستان کنونی کوچیده باشند. سخنگویان بلوچی احتمالاً نخست در حاشیه دریای خزر می‌زیستند و در حدود قرن۴ق/۱۰م به مناطقی که اکنون هستند مهاجرت کردند.بلوچی نزدیکی زیادی با هورامی و زازاکی دو لهجه کردی دارد و بلوچی مانند این دو لهجه کردی نزدیکی زیادی را با پهلوی اشکانی دارد اما به سایر لهجه‌های اصلی کردی مانند سورانی و کرمانجی تا حدودی نزدیک است.
 
زبان شناسان داده‌های زبانی بلوچی نو را باداده‌های زبانی دیگر مربوط به ادوار باستان میانه و نو مقایسه کرده‌اند. از جمله زبانشناسان عصر حاضر معروف جهان که در حوزه زبان بلوچی پژوهش‌های فراوانی انجام داده‌است می‌توان به کارینا جهانی نام برد که نسبت به نابودی این زبان هشدار جدی داده‌است.
 
زبان بلوچی سه گویشویش اساسی شرقی و غربی و جنوبی و لهجه‌های فرعی فراوان دارد همچنان که این زبان بسیاری از خصوصیات زبان‌های کهن را نیز محفوظ داشته‌است. زبان بلوچی در پارهای موارد به زبان پهلوی ساسانی (پارسی) قرابت پیدا می‌کند و درجایی نیز به زبان پهلوی اشکانی (پاری). امّا رو یهمرفته وقتی همه جنبه‌ها در نظر گرفته شود، این نتیجه به دست می‌آید که گویا زبان بلوچی، دنباله یکی از زبان‌های ویژه ایرانی بوده؛ زبانی کهن تر از پهلوی، چون اوستایی، که تلفّظ آواهای کهن را در خود حفظ نموده و نمونه های بسیاری از واژگان آن را می‌توان ذکرکرد.
 
برخی کلمات بلوچی با پارسی رایج در آن مشابه یا یکسان است.بدون دخالت کلمات انگلیسی و عربی تقریباً این زبان خالص و بدون تغییر مانده‌است.
تا كنون نظري ثبت نشده است
ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در فارسی بلاگ ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.